Η υπόθεση της Ιωάννας Τούνη επανέφερε στο προσκήνιο ένα βαθιά ψυχολογικό και κοινωνικό ζήτημα τη δευτερογενή θυματοποίηση μέσα στο δικαστικό σύστημα. Ως ψυχολόγος, νιώθω την ανάγκη να σταθώ σε κάτι που συχνά περνά απαρατήρητο ότι για πολλά θύματα, η δικαστική διαδικασία δεν αποτελεί μόνο δικαίωση αλλά και επανάληψη του τραύματος.

Τι είναι η δευτερογενής θυματοποίηση;

Η δευτερογενής θυματοποίηση αναφέρεται στη βία που βιώνει ένα άτομο μετά το αρχικό τραύμα, εξαιτίας του τρόπου που αντιμετωπίζεται από:

• θεσμούς (δικαστήρια, αστυνομία)

• επαγγελματίες

• κοινωνικό περιβάλλον

Στο δικαστήριο, αυτό μπορεί να περιλαμβάνει την επαναλαμβανόμενη αφήγηση τραυματικών γεγονότων, την έκθεση σε αποδεικτικό υλικό την αμφισβήτηση της εμπειρίας του θύματος, τη δημόσια αναπαραγωγή ιδιωτικών στιγμών! Με απλά λόγια το τραύμα δεν τελειώνει αλλά αναπαράγεται συνεχώς αφήνοντας νέα τραύματα στο θύμα αντί να το προστατεύει!

Η προβολή τραυματικού υλικού και ο επανατραυματισμός

Σε υποθέσεις όπου υπάρχει προσωπικό ή ευαίσθητο υλικό, η επαναλαμβανόμενη προβολή του ακόμη και για αποδεικτικούς λόγους λειτουργεί ως ισχυρό ψυχολογικό ερέθισμα που επανενεργοποιεί το τραύμα οδηγώντας σταδιακά σε απώλεια ελέγχου και αξιοπρέπειας! Ενισχύει τη ντροπή και τον ψυχικό πόνο! Η εμπειρία αυτή συχνά περιγράφεται από τα θύματα «σαν να το ζω ξανά από την αρχή».

Ψυχολογικές επιπτώσεις στα θύματα

Η εμπειρία της δευτερογενούς θυματοποίησης μπορεί να οδηγήσει σε:

• έντονο άγχος και κρίσεις πανικού

• συμπτώματα μετατραυματικού στρες (PTSD)

• ντροπή και αυτο-ενοχοποίηση

• κοινωνική απόσυρση

• αποσύνδεση

Στην κλινική πράξη, βλέπουμε συχνά ότι: η δικαστική διαδικασία μπορεί να παγώσει την επούλωση αντί να την υποστηρίξει.

Δικαιοσύνη vs Ψυχική Προστασία: Υπάρχει ισορροπία; Το δικαστικό σύστημα έχει την ευθύνη να:

• διασφαλίσει δίκαιη δίκη

• εξετάσει αποδεικτικά στοιχεία

• προστατεύσει τα δικαιώματα όλων

Ωστόσο, ένα κρίσιμο ερώτημα παραμένει: «Μπορεί να αποδοθεί δικαιοσύνη χωρίς να πληγώνεται ξανά το θύμα;» Η απάντηση είναι ναι αλλά απαιτεί ενσυναίσθηση και προσαρμογή της διαδικασίας.

Πώς μπορεί να προστατευτεί το θύμα στο δικαστήριο

Διεθνείς καλές πρακτικές δείχνουν ότι μπορούμε να μειώσουμε τον επανατραυματισμό μέσω:

• περιορισμού επαναλαμβανόμενης έκθεσης σε τραυματικό υλικό

• χρήσης έγγραφων ή προηχογραφημένων καταθέσεων

• παρουσίας ψυχολόγου κατά τη διαδικασία

• προστασίας ιδιωτικότητας και αξιοπρέπειας

• εκπαίδευσης δικαστικών λειτουργών σε μια πιο ανθρώπινη προσέγγιση που θα λαμβάνει υπόψη της το τραύμα θύματος (trauma-informed care)

Σε κάθε περίπτωση η δικαιοσύνη δεν πρέπει να είναι μόνο αυστηρή αλλά θα πρέπει να είναι κυρίως ανθρώπινη. Γιατί κάθε φορά που ένα θύμα καλείται να “αποδείξει” τον πόνο του, κινδυνεύει να τον ζήσει ξανά και ξανά! Και εδώ βρίσκεται η ευθύνη μας ως κοινωνία:

• να ακούμε χωρίς να αμφισβητούμε

• να προστατεύουμε χωρίς να εκθέτουμε

• να αποδίδουμε δικαιοσύνη χωρίς να αναπαράγουμε τη βία

Η δικαιοσύνη χρειάζεται νέα ψυχολογική προσέγγιση

Η δευτερογενής θυματοποίηση στο δικαστήριο δεν είναι μια θεωρητική έννοια. Είναι μια πραγματική εμπειρία για πολλούς ανθρώπους. Και αν θέλουμε ένα σύστημα πραγματικά δίκαιο, τότε πρέπει να θυμόμαστε ότι η απονομή δικαιοσύνης δεν πρέπει να κοστίζει την ψυχική υγεία του θύματος.

Η κοινωνία συχνά ζητά από τα θύματα να μιλήσουν. Να καταγγείλουν. Να σταθούν απέναντι στον θύτη. Αλλά σπάνια αναρωτιόμαστε τι κόστος έχει αυτό για εκείνα; Η πραγματική δικαιοσύνη δεν είναι μόνο η τιμωρία. Είναι και ο τρόπος με τον οποίο φερόμαστε σε εκείνον που ήδη έχει πληγωθεί.